Essay Zin 23 Compassie als ondeugd

Een van de opvallendste kritieke die premier Balkenende (CDA) te verduren kreeg na verschijning van Geert Wilders' film Fitna luidde dat hij "een gebrek aan respect voor moslims" had getoond. Immers, de minister-president toonde juist compassie en medelijden met de islamitische bevolking. Maar daarmee bewijs je ze geen dienst, vinden Elsevier-commentator Syp Wynia en Fiedrich Nietzsche. Want, compassie is helemaal geen deugd, stellen zij.

Is compassie een deugd of niet?

Wat Balkenende en Wilders kunnen leren van Nietzsche

Door Rob Wijnberg

Elke woensdag bespreekt Rob Wijnberg een filosofisch dilemma naar aanleiding van een actuele gebeurtenis. Vandaag: de betekenis van compassie en medelijden.

Premier Jan Peter Balkenende (CDA) heeft het de afgelopen weken zwaar te verduren gehad. Volgens PVV-leider Geert Wilders heeft hij de commotie rondom het verschijnen van de film Fitna aangejaagd door in een vroeg stadium al te spreken van "een forse crisis". En Rita Verdonk (ToN) stelde zelfs dat de premier met zijn premature optreden de vrijheid van meningsuiting had "verkwanseld".

De meeste opvallende en interessante kritiek kwam echter van het rechtse weekblad Elsevier. Politiek commentator Syp Wynia betichtte de premier namelijk van "een gebrek aan respect voor moslims". Dat zal de meeste mensen vreemd in de oren hebben geklonken. Het overgrote deel van de islamitische gemeenschap – - in Nederland en erbuiten - had het optreden van de premier en het kabinet zeker niet als respectloos ervaren. Integendeel, de meeste moslims waren blij dat Balkenende hun zorgen omtrent Fitna deelde. En ook de meeste niet-moslims zullen de premier dát niet hebben verweten; hij toonde slechts compassie en medeleven. Daar is toch niks mis mee?

Wynia denkt daar echter anders over. Door zich bezorgd te tonen en eventuele onvrede vooraf te willen bezweren, deed de minister-president volgens hem namelijk alsof moslims alleen als weerloze slachtoffers konden worden beschouwd. De getoonde compassie noemt Wynia dan ook "een neerbuigende houding". Hij memoreert daarbij een eerdere controverse rondom de uitspraken van Wilders, toen minister Ella Vogelaar (Integratie, PvdA) en minister Maxime Verhagen (Buitenlandse Zaken, CDA) zich ook al bezorgd hadden getoond over het "effect" van de uitlatingen op moslims. "Daarmee namen Vogelaar en Verhagen de moslims zelf niet serieus. Ze zagen de Nederlandse moslims als kwetsbare kasplantjes, die het niet aankunnen als een andersdenkende kritiek geeft op hun bijbel", aldus Wynia.

Dit verwijt graaft dieper dan puur politieke retoriek: er valt een fundamenteel verschil van mening in te ontwaren over wat een 'goede omgang' met mensen is. Wat hier namelijk ter discussie wordt gesteld, is of compassie en medelijden deugden zijn of niet. Nu is in Europa de christelijke opvatting daarover al eeuwen gemeengoed: compassie en medelijden zijn volgens het christendom belangrijke waarden in intermenselijke verhoudingen. Sterker nog, compassie en medelijden worden zelfs als dusdanig fundamenteel beschouwd in de christelijke traditie dat de Duitse filosoof Friedrich Nietzsche (1844-1900) het christendom "de religie van het medelijden" noemde.

Maar ook Nietzsche bedoelde dat niet als compliment. Zo schrijft hij - op zeer polemische toon - in zijn beroemde schotschrift Der Antichrist (1895):  "Wat is schadelijker dan alle ondeugden? Het daadwerkelijke medelijden met alle mislukkelingen en zwakkelingen...het christendom."…Volgens Nietzsche had het christendom alle morele waarden die de mens behoort hoog te houden ‘omgedraaid’. Alles wat 'goed' was voor een mens, werd door de christelijke traditie afgekeurd: eigenliefde, ongelijkheid en onverschilligheid jegens het lijden. Alles wat 'slecht' was, werd daarentegen door het christendom juist tot deugd verheven: altruïsme, gelijkheid en medelijden. Volgens Nietzsche maakte dit "van alle waarden onwaarden".

 Onder 'goed'  moet, volgens Nietzsche, namelijk vooral datgene worden verstaan wat de macht en positie van het individu bevordert. Altruïsme, gelijkheid en medelijden zijn waarden die dat juist belemmeren: ze dwingen immers om rekening te houden met de macht en positie van een ander. Eigenliefde, ongelijkheid en onverschilligheid jegens het lijden zijn daarentegen waarden die geen oog hebben voor de 'ander'. Die waarden zorgen er dus voor dat de 'krachtigen' aan kracht kunnen winnen en zijn dus 'goed', volgens Nietzsche - ook al gaan ze ten koste van de 'zwakkeren'.

Net als Syp Wynia, beschouwt Nietzsche compassie en medelijden dan ook als denigrerende waarden met een averechts effect. Immers, ze bestempelen mensen als 'slachtoffers' die incapabel zijn om voor zichzelf op te komen. Of, zoals Nietzsche het zelf formuleerde: "Het medelijden is tegengesteld aan de tonische affecten die de energie van het levensgevoel vermeerderen: het werkt deprimerend. Door mee te lijden verliest men kracht. (...) Medelijden maakt het lijden besmettelijk."”Een soortgelijke kritiek vindt men terug in het werk van de Hongaars-Engelse socioloog Frank Furedi, die in zijn boek Therapy Culture: Cultivating Vulnerability in an Uncertain Age (2003) de moderne Europese cultuur hekelt als "een cultuur waarin het subject niet langer wordt gezien als iets dat doet, maar vooral als iets dat wordt aangedaan".

Volgens Nietzsche heeft die cultuur een groot nadelig gevolg. De christelijke waarden zoals geëtaleerd door de premier, veroorzaken volgens hem namelijk ressentiment: de neiging van mensen om hun eigen onvermogen af te schuiven op een externe zondeboek. Het ego creëert dan een "denkbeeldige vijand", schrijft Nietzsche, die hij kan beschuldigen van "zijn eigen inferioriteit".”Balkenende heeft dit gevoel van ressentiment onder moslims bevordert door te benadrukken dat er 'een gevaar' op komst was in de gedaante van een 'blasfemische' film over de Koran. Hij bevestigde daarmee hun positie als 'slachtoffer'.

Maar het ironische is: niet alleen Balkenende heeft zich hier schuldig aan gemaakt. Geert Wilders doet in zijn film immers hetzelfde met de 'westerse' autochtone gemeenschap in Nederland. Nietzsche zou zonder meer hebben geconcludeerd dat ook Wilders bevangen is door ressentiment: hij projecteert het 'onvermogen' van het Westen om de eigen waarden te beschermen in een 'denkbeeldige vijand' - de islam. Daarmee schildert hij de 'westerse cultuur' af als het slachtoffer van een 'islamitische' dreiging. Nu is dat geheel in lijn met de christelijke traditie die Wilders zegt te willen beschermen - dus inconsistent is het niet. Maar het stelt de kritiek van de PVV-leider op het optreden van premier Balkenende wel in een ander daglicht.

Het geeft zijn verwijten namelijk een nogal hypocriete bijsmaak. Want 'ontfermde' het kabinet zich immers niet op precies dezelfde wijze over de Nederlandse moslims als Wilders zich 'ontfermde'’ over het autochtone deel van de bevolking, namelijk door te wijzen op een dreigend gevaar? Het enige verschil is dat Wilders sprak van een andere bedreiging (de islam) dan premier Balkenende (Fitna). Met zijn beschuldigingen aan het adres van het kabinet, doet Wilders voorkomen alsof hij het alleenrecht heeft de bevolking voor een gevaar te waarschuwen en compassie te tonen met de 'slachtoffers' ervan. Maar, als Wilders zich in niet mis te verstane woorden ("fascistische Koran") mag ontfermen over 'onze vrijheid', waarom zou premier Balkenende zich niet dan niet met even grote woorden ("forse crisis") mogen ontfermen over het heilige boek van moslims?

De conclusie die men uit alle commotie zou kunnen trekken is dat Fitna eigenlijk twee slachtoffers heeft gecreëerd: de Nederlanders die zich vanwege Fitna bedreigd voelen door de islam en de moslims die zich vanwege Fitna bedreigd voelen door de PVV. En daar zijn zowel premier Balkenende als PVV-leider Wilders – ironisch genoeg evenzeer debet aan.

Verschenen in nrc.next op 9 april 2008.

Beste Rob Wijnberg,

Goed stuk, net als vele andere glasheldere essays en colomns die ik met veel plezier in Next leest.

Over de gevoelsmatige nuance tussen medelijden en compassie zou ik nog wel eens een boom willen opzetten. Medelijden heb ik altijd vrij zinloos gevonden. Maar wat compassie kan deze samenleving wel gebruiken.

Hartelijke groet,

Carel