Essay Zin 99 De beperkte waarde van opiniepeilingen

'Verpletterend nee' kopte De Telegraaf naar aanleiding van de uitslag van haar eigen peiling onder bijna 200.000 lezers, waaruit bleek dat maar liefst 89 procent tegen de invoering van de kilometerheffing is. Dat de peiling tendentieus was, kon bijna niemand zijn ontgaan: er stonden alleen maar nadelen van het plan in de vragen. Maar volgens de socioloog en filosoof Pierre Bourdieu zijn dit soort peilingen inmiddels geen uitzonderingen. Peilingen zijn namelijk verworden tot politieke instrumenten ter rechtvaardiging van een bepaald beleid, zegt hij. Als uit een peiling blijkt dat ergens wel of geen 'draagvlak', geldt dat als legitiem argument. Maar daar valt veel op af te dingen, zegt Bourdieu.  

» Lees verder ...

Essay Zin 98 De paradox van het proces tegen Geert Wilders

Dat moslims de enorme populariteit van de PVV en haar voorman Geert Wilders vrezen, is wel invoelbaar. Wilders behoort namelijk tot de meest radicale critici van de islam: hij beschouwt de islam als een inherent fascistische ideologie, die niet aan emancipatie onderhevig kan zijn. Dat hij daarbij een verschil maakt tussen 'de ideologie' enerzijds en 'de belijders' anderzijds doet daar niks aan af: een ideologie is natuurlijk nooit gevaarlijk als er geen mensen zijn die er aanhanger van zijn. Door zijn benadering van de islam als statisch en voor slechts één interpretatie vatbaar, scheert hij moslims dus voortdurend over een kam. Maar waarom doen zijn aanklagers dan nu hetzelfde?

» Lees verder ...

Essay Zin 97 Met de kennis van nu blijft de beslissing van toen dubieus

'Met de kennis van nu' is een ware hype aan het worden: iedere keer als iemand een fout begaat, maakt hij zich er bij wijze van grap vanaf met de frase dat hij het 'met de kennis van toen' anders had ingeschat.  Zo maakte premier Balkenende zich ook af van de kritiek van de commissie-Davids dat er geen volkenrechtelijk mandaat voor de oorlog in Irak bestond. De vraag blijft echter: op grond waarvan kwam het kabinet destijds dan tot die afweging?  Het antwoord moet gelegen zijn in een dubbelzinnig interpretatie van 'preventieve oorlog'.  Waar het volkerenrecht een onmiddellijke dreiging als grond voor een oorlog erkent, hanteerde het kabinet, net als Amerika, een op termijn onvermijdelijke dreiging als grondslag. En aan die beslissing verandert 'de kennis van nu' helemaal niks.

» Lees verder ...

Essay Zin 96 Waarom terroristen bijna altijd jonge mannen zijn

Theorieen over de oorzaken van terrorisme zijn er genoeg.  De een stelt dat armoede de belangrijkste bron van radicalisering en geweld is; een ander wijt het aan de ideologische bron - bijvoorbeeld de islam. Maar, er is één eigenschap die de meeste terroristen delen en toch vaak over het hoofd wordt gezien: het zijn bijna allemaal jonge mannen. En dat is geen toeval, zegt de Poolse socioloog Gunnar Heinsohn.  Hij is een van de grondleggers van de youth bulge theory, waarin sociale conflicten, (burger)oorlogen, en revoluties worden verklaard aan de hand van een demografisch gegeven, namelijk: het percentage jongeren dat een samenleving heeft.  Komt dat percentage boven de dertig uit, dan is het doorgaans hommeles, aldus Heinsohn.

» Lees verder ...

Essay Zin 95 Waarom veiligheid nooit te garanderen is, behalve voor het gevoel

Binnenkort moeten alle passagiers op Schiphol (en op luchthavens in Nigeria en Italie) door een bodyscanner, die dwars door de kleren heen kijkt of iemand explosieven, wapens of drugs bij zich heeft.  Directe aanleiding is de verijdelde aanslag op een vliegtuig op Eerste Kerstdag 2009.  Maakt zo'n bodyscanner ons ook echt veiliger? Ja, met terugwerkende kracht. Dus eigenlijk niet. Want, veiligheid hangt per definitie samen met risico's - en risico's bestaan altijd uit een onzekerheid. Waar de bodyscanners vooral goed voor zijn, is de gevoelsveiligheid. Mensen kunnen namelijk slecht risico's inschatten - en kunnen zich daardoor veiliger voelen, ook al is hun veiligheid niet vergroot.  Dat brengt zelf ook weer risico's met zich mee.

» Lees verder ...

Essay Zin 94 Hyves, Twitter en het technologisch pessimisme van koningin Beatrix

Voor koningin Beatrix was het, met alle ophef rondom de vakantiehuizen van Willem-Alexander en Maxima en de aanslag op Koninginnedag, geen gemakkelijk jaar. Maar haar kersttoespraak was niettemin wel erg pessimistisch.  Op sombere toon sprak ze over het gebrek aan naastenliefde en compassie in de samenleving. En ze wees er ook een opvallende oorzaak voor aan: moderne communicatiemiddelen.  Die zorgden, stelde Beatrix impliciet, voor meer anonimiteit en afstand tussen mensen.  Die zorgen zijn geenszins nieuw: al eeuwen strijden technologisch optimisten en technologisch pessimisten om voorrang in de filosofie.  En uiteindelijk luidt de conclusie meestal: de technologie brengt ons evenveel goeds als slechts. 

» Lees verder ...

Essay Zin 93 De opkomst van complottheorieën in tijden van achterdocht

De PVV die beweert dat de islamitische wereld streeft naar "werelddominantie".  Schrijvers als Leon de Winter die in klimaatverandering een complot van linkse wetenschappers zien. Geruchten die op internet circuleren over vervuilde inentingen tegen de Mexicaanse griep.  Complottheorieën zijn van alle tijden, maar ze lijken steeds populairder te worden - niet alleen onder activisten, maar zelfs onder gewone burgers en volksvertegenwoordigers.  De vraag is: wat is een complottheorie eigenlijk? En wat zou een verklaring kunnen zijn  voor de recente opkomst ervan? Een mogelijk antwoord is dat complottheorieen de pretentie hebben op iedere vraag een antwoord te zijn - en daarmee inspelen op de tijdgeest van nu. 

» Lees verder ...

Essay Zin 92 Religie of science fiction? Wat is Scientology precies?

Weinig genootschappen zijn zo omstreden als de Scientology-kerk. De meeste mensen kennen het als een occulte of zelfs sektarische groep, die er absurde geloofsopvattingen op nahoudt over hoe de wereld en de mens zijn ontstaan.  Maar weinigen weten wat Scientology precies inhoudt.  Verschilt het zoveel van andere religies? Wat maakt het eigen wetenschappelijk? En waarom is Scientology zo populair - vooral bij beroemdheden? Een neutrale visie op de kerk vinden is bijna onmogelijk, maar ik heb het toch geprobeerd.  Dus, even los van alle rechtszaken en controverses: dit is, in grote lijnen, wat Scientologen denken.  

» Lees verder ...

Essay Zin 91 Wat is vrijheid? Of: de drie fases in het multicultidebat

Het verbod op de bouw van nieuwe minaretten in Zwitserland,  afgedwongen per referendum, heeft de Zwitserse overheid voor een onmogelijk dilemma geplaatst. Wat heeft voorrang: democratische inspraak of de vrijheid van godsdienst? Dat dilemma laat zien hoe paradoxaal het multiculturele vraagstuk voor een liberale democratie is. In een vrije samenleving kan een manier van denken niet worden afgedwongen. Maar hoeveel vrijheid en gelijkheid gun je dan aan (gelovige) groepen die deze waarden zelf niet altijd evenzeer onderschrijven.  Het het minarettenverbod lag in feite die vraag ten grondslag. Of, simpeler gesteld: waar staat het liberalisme eigenlijk voor? 

» Lees verder ...

Essay Zin 90 Evolutie als een proces dat berust op toeval (misvatting 3)

De evolutietheorie gaat ervan uit dat het leven op aarde geen onderdeel is van een Hoger Plan.  Er zit, met andere woorden, geen intentie achter - en dat mensen er zijn kan dus ook niet 'het doel' van evolutie worden genoemd. Maar betekent dat automatisch dat evolutie op 'toeval' berust?  Creationisten stellen van wel, omdat ze 'toeval' vereenzelvigen met 'zonder bedoeling'.  Maar dat is niet wat Darwin ermee bedoelde.  Toeval speelt  een rol in evolutie, maar slechts een marginale. Immers, de drijvende kracht achter evolutie - natuurlijke selectie - staat juist haaks op toeval: het toont aan dat het leven als doel heeft te overleven. Het is dan ook een misvatting om te zeggen dat mensen er 'net zo goed' niet hadden kunnen zijn.

» Lees verder ...

Essay Zin 89 De evolutietheorie als 'slechts een hypothese' (misvatting 2)

Evolutionisten weten ook niet 'hoe het allemaal begonnen is', zeggen creationisten vaak om te laten zien dat er nog veel schort aan de evolutietheorie. Aan dat verwijt ligt een misverstand ten grondslag: de evolutietheorie verklaart niet hoe het leven begonnen is, slechts hoe het is geevolueerd.  Dat laatste is, anders dan creationisten vaak willen doen geloven, niet slechts speculatie.  Maar het is ook geen 'feit' - althans, niet in de zin zoals creationisten dat woord gebruiken.  Dat wil zeggen: de evolutietheorie is niet onweerlegbaar.  En dat is maar goed ook, weet de wetenschapsfilosoof Karl Popper, want anders was het ook geen wetenschappelijke theorie geweest,

» Lees verder ...

Essay Zin 88 Evolutie als ingeving van Charles Darwin (misvatting 1)

Ter ere van het honderdvijftig jarig bestaan van Charles Darwins beroemde meesterwerk On The Origin of Species worden er dit jaar talloze debatten georganiseerd en tv-uitzendingen gewijd aan de evolutietheorie. In die discussies komen voortdurend kleinere en grotere misvattingen langs over de evolutietheorie zelf en wat Darwin ermee bedoelde. Als eigen eerbetoon aan wat de Amerikaanse filosoof Daniel Dennett ooit "het beste idee dat iemand ooit heeft gehad" heeft genoemd, wilde ik daarom de komende drie weken proberen de grootste misverstanden over de evolutietheorie op te helderen. Om te beginnen: Darwin was niet de eerste die op het idee van evolutie kwam.

» Lees verder ...

Essay Zin 87 Het postmoderne geheim achter The Simpsons

Twintig jaar bestaan ze al en toch zijn ze geen spat ouder geworden: The Simpsons. De bekendste Amerikaanse familie is nog steeds mateloos populair, met tientallen miljoenen kijkers wereldwijd. Wat is het geheim van The Simpsons? De verhaallijn kan het niet zijn, want die heeft de serie niet. Meeleven met de figuren uit Springfield kan dus ook niet echt. Maar juist het ontbreken van een duidelijke rode draad is ook wat de serie een treffend tijdsbeeld van de postmoderne samenleving maakt. Geen enkele filosofie ontkomt dan ook aan de satirische hoon van de makers. Dat geeft de serie voor ieder wat wils: ieder wereldbeeld komt langs en moet het ontgelden. Een kleine vlucht langs de wervelwind die The Simpsons heet.

» Lees verder ...

Essay Zin 86 Waarom er zo weinig goede gesprekken op televisie zijn

De Tafel van Vijf mag dan wel alweer een tijdje van de buis zijn, de tekortkoming van het programma lijkt epidemisch: er wordt heel wat afgepraat op televisie, maar echt met elkaar gesproken wordt er nauwelijks.  Schrijver P.F. Thomese sprak dan ook onlangs in NRC Handelsblad van een "communicatiecrisis". De vraag is echter: waar moet een goed gesprek eigenlijk aan voldoen? En waarom is het zo moeilijk om die voorwaarden op tv te vervullen?  De filosofie biedt weinig aanknopingspunten, maar de academicus Milton Wright redt ons uit de brand met zijn boek The Art of Conversation. Zijn stelling: "Praten is gemakkelijk, maar een gesprek voeren is een ware kunst." En hij legt ook uit waarom.

» Lees verder ...

Essay Zin 85 Globalisering als de beleving van tijd en ruimte

Globalisering is een heus modewoord geworden.  Talloze betekennisen doen de ronde.  Sommigen vereenzelvigen het met economische machtsconcentratie, anderen met de 'McDonaldisering' van de wereld.  Weer anderen verwijzen er vooral mee naar de opkomst van nieuwe informatietechnologieen, zoals het internet en ten slotte betekent globalisering ook vaak dat de wereld steeds meer een enkele morele gemeenschap wordt, door bijvoorbeeld de verspreiding van mensenrechten.  Maar de filosoof Martin Heidegger zag globalisering vooral als een psychologisch fenomeen, dat te maken had met krimpende afstanden en een veranderend gevoel van ruimte en tijd.  Dat verklaart waarom globalisering zulke heftige emoties oproept.

» Lees verder ...

Essay Zin 84 Seksualiteit als een permanente bedreiging

Een veroordeelde pedoseksueel, die zijn straf al had uitgezeten, mag zijn woonplaats Eindhoven niet meer in. De gemeente is bang dat er nog meer slachtoffers vallen.  Begrijpelijk is het wel, maar de maatregel gaat ook heel ver. Aan deze kwestie zitten talloze haken en ogen. De vraag is vooral: wat is pedofilie eigenlijk? Waar komt het vandaan?  Ons beeld ervan is zeer negatief en tamelijk eenzijdig: we denken direct aan kinderlokkers. Maar Michel Foucault waarschuwde voor dat beeld. Niet alleen is het onrealistisch, maar het wekt ook wantrouwen. Seksualiteit dreigt zo een 'alomtegenwoordig fantoom' te worden, zegt Foucault

» Lees verder ...

Essay Zin 83 De overheid - en het egoisme waar ze uit voortgekomen is

Aan de ene kant willen burgers graag dat de overheid streng optreedt tegen onrecht. Regels zijn regels, zegt men dan. Maar aan de andere kant willen we niet dat de staat zich met ons bemoeit. Weg met de bureaucratie, luidt dan het mantra. De verwachtingen van burgers ten aanzien van de overheid zijn, kortom, vaak zeer tegenstrijdig.  Daaronder ligt dan ook de filosofische vraag: wat  is eigenlijk de functie van een overheid? Het antwoord blijkt vooral af te hangen van het mensbeeld dat je hebt: zijn we te vertrouwen of niet?  De pessimist Arthur Schopenhauer zag het somber in: hij stelde dat de overheid voortkwam uit het egoisme dat ze bedient. Anno 2009 lijkt hij daarin wel gelijk te hebben.

» Lees verder ...

Essay Zin 82 Geen democratie zonder economie in Afghanistan

Talloze wereldheerschappijen, van de Mongolen tot de Russen, hebben zich al verkeken op Afghanistan: allen hebben ze daar de oorlog verloren.  Hoe kansrijk is de poging van de Verenigde Staten dan om dat land te democratiseren? Onze wederopbouwmissie mag dan nobel zijn, het heeft weinig zin om bruggen en scholen te bouwen als de gemiddelde Afghaan volledig leeft van het geld van corrupte krijsgheren. Het beste recept voor democratie, zegt de Amerikaans-Iraanse filosoof Vali Nasr, is dan ook: het creëeren van een open economie.  Zolang het Westen geen handel drijft met Afghanistan (of Irak, of Iran), valt er voor de Nederlanders dus niet zoveel op te bouwen.

» Lees verder ...

Essay Zin 81 Het prangende gebrek aan maatschappijkritische humor

Kopspijkers bestaat niet meer, Dit Was Het Nieuws stopt na dit seizoen, De Nieuwste Show was na een half jaar al van de buis, Koefnoen heeft niet meer het niveau van vroeger en een landelijk satririsch tijdschrift kent Nederland ook al niet. Waar ons land in het theater een rijke traditie aan maatschappijkritische humoristen kent, is het aanbod op tv en in de gedrukte media erg karig geworden.  En dat terwijl humor erg belangrijk is: de Franse denker Henri Bergson legde ooit prachtig uit hoe lachen onze dagelijks beslommeringen doet vergeten.  Zou het gebrek aan satire de reden zijn dat het publieke debat de laatste jaren zo overspannen is geraakt?

» Lees verder ...

Essay Groene Over ressentiment en de wraak der machtelozen

Nog even over Geert Wilders (en dan een tijdje niet meer): ik probeerde onlangs in nrc.next zijn succes te verklaren door middel van een analyse van retorische middelen.  Die zijn belangrijk, maar niet allesbepalend.  De PVV-leider verwoordt immers wel degelijk een gevoel dat heerst in Nederland - hij verzint het niet zelf. 
Dat gevoel is: morele verontwaardiging.  In de Groene Amsterdammer van deze week probeer ik dat gevoel te duiden: waar komt ze vandaan en waar kan ze toe leiden?  De filosoof Friedrich Nietzsche gaf ooit een haarscherpe uitleg aan dit gevoel, dat hij ressentiment noemde - ook wel: de wraak der machtelozen.  Nietzsche filosofie lijkt bijna geschreven in 2009, zo precies omschrijft het de inhoudelijk agenda van de PVV.

» Lees verder ...

Essay Zin 80 Een alternatieve troonrede voor koningin Beatrix

Ieder jaar klinkt hetzelfde deuntje: koningin Beatrix leest de troonrede voor - en vervolgens volgen de commentaren. 'Niet inspirerend'. 'Te technisch'.  'Te kort'. 'Te lang'. 'Weinig concreet'.  Hoe terecht die kritieken ook moge zijn, zelden neemt een journalist of columnist de moeite om dan zelf te laten zien hoe het beter moet.  Ik dacht: laat ik dat eens anders doen.  Want, ook dit keer was de troonrede inderdaad niet al te opzwepend, en bovendien werd je er ook weinig wijzer van.  Dat het crisis is, weet iedereen inmiddels.  Maar waarom? En wat moet er dan precies gebeuren om een nieuwe toekomst in te slaan?  Deze alternatieve troonrede is een bescheiden poging tot wat meer (filosofische) allure.   

» Lees verder ...

Essay Zin 79 De retorische technieken van Geert Wilders

'Voorzitter, wat kosten allochtonen eigenlijk?'  PVV-leider Wilders is er wederom in geslaagd zich op de voorgrond van het publieke debat te manouvreren.  De reacties zijn verdeeld: sommigen vinden het een legitieme vraag, anderen vinden het een achterbakse manier om meer tweespalt in de samenleving te zaaien.  Zo gaat de discussie over Wilders meestal: er wordt gekeken naar de vermeende effecten van zijn retoriek.  Minder vaak wordt gekeken naar de retorische technieken die hij hanteert.  Oftewel, wat maakt zijn retoriek zo effectief?  Een antwoord daarop vinden we in de Ars Rhetorica van de Griekse wijsgeer Aristoteles.

» Lees verder ...

Essay Zin 78 Waarom keuzevrijheid ongelukkig kan maken

Mensen die vaak twijfelen of ze iets wel moeten doen, kennen dat gevoel: de vrijheid om te kiezen kan zeer onbehaaglijk zijn. Toch is keuzevrijheid de laatste decennia als wezenlijk onderdeel van ons geluk gepropageerd.  Onderzoek aan de Harvard Universiteit ontkrachtte die opvatting van geluk, door een sub-categorie van geluk te onderscheiden: synthetisch geluk.  Met dat soort geluk, en de levensinstelling de de Duitse denker Friedrich Nietzsche ooit "de eeuwige wederkeer" noemde, kunnen onzekere mensen hun voordeel doen.

» Lees verder ...

Essay Zin 77 Waarom Barack Obama niet waarmaakt wat hij belooft

Het is een steeds vaker gehoord kritiek: president Obama belooft een perfecte wereld in zijn speeches, maar bereikt in zijn beleid alleen zouteloze compromissen.  Ergens is die kritiek wel begrijpelijk - Obama belooft meer dan hij waarmaakt.  Maar aan de andere kant is het verschil tussen woord en daad logischer dan je in eerste instantie zou denken. Er is zelfs een goede reden voor, die volledig samenhangt met Obama's pragmatische filosofie.  Voor de pragmatist hebben retoriek en beleid namelijk allebei een andere functie: het ene moet inspireren, het andere moet realiseren.

» Lees verder ...

Essay Zin 76 Hoe 'natuurlijk' zijn onze seksuele behoeften eigenlijk?

In Japan houdt men er totaal andere seksuele fantasieen op na dan in het Westen, zo bleek onlangs uit een reportage van BNN: sekspoppen zijn populair, schoolmeisjesbordelen worden goed bezocht en de pornografische mangastrips, waarin verkrachtingen en bestialiteit geen uitzonderingen zijn, leveren miljarden dollars per jaar op.  De vraag die dat opwerpt is: in hoeveree zijn onze seksuele verlangens cultureel bepaald?  Het antwoord daarop hangt af van wat je verstaat onder 'natuurlijk': is seks enkel en alleen een impuls, of is het ook een vorm van aangeleerd gedrag?

» Lees verder ...

Op zoek naar identiteit: ik hoor erbij, dus ik ben (deel 4)

Tot nu toe hebben Stine Jensen en ik in deze serie vooral gekeken naar de manier waarop mensen zichzelf als individu definieren.  Maar mensen zijn ook groepswezens: een belangrijk deel van onze identiteit wordt bepaald door de groepen waarmee we ons verbinden.  Zo voelen we ons onderdeel van een geloofsgemeenschap, een bedrijf, een vereniging of een familie - en soms zelfs van een heel land of werelddeel.  Hoe komt deze sociale identiteit tot stand?  Cruciaal blijkt, zo ontdekte de socioloog Henri Tajfel, een vijandbeeld - een groep waartoe je niet wil behoren.

» Lees verder ...

Op zoek naar identiteit: ik werk, dus ik ben (deel 3)

Vraag een willekeurig iemand 'wie hij is' en de kans is groot dat die persoon dan over zijn beroep begint.  Sociologen weten al jaren dat het werk een bepalende factor in onze identiteit is. Filosofen hebben echter lange tijd een neerbuigende houding jegens werk gehad: arbeid zou mensen juist vervreemden van hun 'ware natuur'.  Daar kwam pas verandering in met de opkomst van de existentialisten, die stelden dat een mens is "wat hij doet".  Voor het eerst werd ook de menselijke identiteit als iets maakbaars beschouwd.  Voor mensen met keuzestress kan dat, anno 2009, nog steeds een waardevol inzicht zijn.

» Lees verder ...

Op zoek naar identiteit: ik word erkend, dus ik ben (deel 2)

Hoe is ons zelfbwustzijn ontstaan? Dat is nog steeds een van de grootste raadsels waar de mens zich voor gesteld ziet.  De Duitse Georg Hegel had er wel een antwoord op: ons 'ik' komt voor uit een permanent - en onverzadigbaar - verlangen naar erkenning van anderen, stelde hij.  Je zou die stelling ook psychologisch kunnen duiden: hoe meer erkenning we krijgen van anderen, des te zelfbewuster we worden.  Geen wonder dus dat mensen voortdurend vragen om waardering of respect: via Hyves, via verkiezingen en demonstraties - en natuurlijk via tv-programma's als Idols.  Dat is ons 'ik' dat spreekt. 

» Lees verder ...

Op zoek naar identiteit: ik denk, dus ik ben (deel 1)

Over het nu gaat over 'de Nederlander', over Europa, of simpelweg wie je wil zijn in het leven, het toverwoord in de discussie luidt: identiteit.  Volgens prinses Maxima bestaat 'onze' identiteit niet; volgens Geert Wilders is die juist evident.  Maar wat is identiteit eigenlijk? Of, simpeler gezegd: hoe definieren mensen zichzelf? 

Om helderheid in de discussie te krijgen, stellen Stine Jensen en ik de komende twee maanden om de beurt die vraag.  We kijken daarbij naar de werkelijke manier waarop mensen zichzelf zien, maar putten ook uit filosofische bronnen.  De aftrap is met de beroemde frase van Rene Descartes: ik denk dus ik ben.  Die frase heeft grote invloed gehad op onze samenleving en ons zelfbeeld.  Het betekende dat de mens zich ging vereenzelvigen met rationele en universele morele principes.

Later in de serie 'Dus ik ben' volgen nog: ik voel, ik word erkend, ik consumeer, ik werk, ik heb lief, ik hoor erbij en ik ben mezelf...dus ik ben.  Ook zal er een boek verschijnen met dezelfde titel en gaat vanaf maart 2010 een tv-programma over identiteit en beeldcultuur van start bij de Humanistische Omroep.  Kijk voor meer informatie en alle stukken alvast op dusikben.nl

» Lees verder ...

Essay Groene Het Cordon Spectaculaire

Geert Wilders wordt definitief vervolgd voor haatzaaien en belediging. Vorige maand wees de Hoge Raad cassatie af. Hoe de uitspraak van de rechter straks ook moge luiden, de leider van de stichting PVV zal triomfantelijk zijn lot als verstoten held aanvaarden. Een vervolging als cadeau.

» Lees verder ...

Essay Zin 75 Vrije tijd als het voorrecht van de rijkste klasse

De PvdA pleitte onlangs voor een vierdaagse werkweek.  Doel: werklozen aan een baan helpen en zo de economie stimuleren.  Dat is niet iets waar de hedendaagse groep consumptiecritici op zit te wachten, maar het idee van minder werken moet ze wel aanspreken: als het werk over meer mensen wordt verdeeld, kan ook de vrije tijd eerlijker verspreid worden.  Dat was ook het idee van de filosoof Betrand Russell, die ooit een lofzang op het nietsdoen schreef.  Hij pleitte zelfs voor een werkdag van maar vier uurtjes.  Klinkt absurd, maar wie naar de geschiedenis kijkt, ontdekt dat we steeds minder zijn gaan werken, terwijl we wel steeds rijker zijn geworden.  Een hoopvol vooruitzicht dus?

» Lees verder ...

Essay Zin 74 Waarom mensen zich geen Europeaan voelen

De Amerikaanse geschiedenis wordt gekenmerkt door gezamenlijke vijanden: de natives, de Engelsen, de communisten - en nu de 'axes of evil' in Iran en Noord-Korea.  Dat geeft Amerikanen al honderden jaren een gevoel van saamhorigheid.  Europa kent zulke vijanden niet: zij is juist opgericht om van de vijand een bondgenoot te maken. Dus moet er een andere manier gevonden worden om saamhorigheid te kweken, bijvoorbeeld door middel van gemeenschappelijke belangen.  Maar hoe kan een Franse autofabrikant zich vereenzelvigen met de belangen van, zeg, een Poolse boer? Immanuel Kant waarschuwde al: een 'wereldregering' zal, door zijn enormiteit, als zielloos worden ervaren. Gelukkig helpt de PVV D66 een handje.

» Lees verder ...

Essay Zin 73 Het onheuse verschil tussen 'religieus' en 'niet-religieus'

Het eindexamen filosofie (vwo) stelde aan de leerlingen een van de meest prangende vragen van deze tijd: wat is eigenlijk een religie?  Die vraag is vooral relevant, omdat er nog altijd politici zijn die 'geloof' als een privezaak beschouwen, waar de staat zich niet mee te bemoeien heeft.  In de praktijk gaat dit echter altijd alleen maar op voor opvattingen en praktijken die onder een bepaalde 'religie' vallen, zoals de islam of het christendom.  Maar wat maakt een opvatting of praxis eigenlijk religieus? Waarom is het dragen van geen kleren een culturele of politieke overtuiging (nudisme), maar het dragen van een boerka religieus (islam)? Een verkenning. 

» Lees verder ...

Essay Zin 72 Hoe statistieken ons op het verkeerde been kunnen zetten

Heeft u ook gelezen dat het energieverbruik van China de komende twintig jaar maar liefst verdubbelt? Ik las het in een bericht dat moest aantonen dat het nu toch echt tijd werd om massaal over te schakelen naar duurzame energie. Immers: China groeit de pan uit onderhand. Maar wat betekent 'verdubbelen' hier? Omgerekend is een verdubbeling in twintig jaar 3,5 procent per jaar. Dat is 2 procentpunt minder dan de afgelopen twee decennia.  Het bericht had dus ook kunnen luiden: groei energieverbruik China neemt af.  Zie daar: hoe statistieken je aardig in de luren kunnen leggen. Of, in ieder geval: alles kunnen bewijzen wat je maar wilt.

» Lees verder ...

Essay Zin 71 Waarom Geert Wilders zo moeilijk te bestrijden is

Op het CDA na heeft bijna iedere partij in de Tweede Kamer inmiddels gezegd dat het nooit zou kunnen regeren met de PVV van Geert Wilders.  De nervositeit bij de gevestigde politieke orde neemt zienderogen toe nu Wilders in peilingen virtueel al bijna de grootste partij van Nederland is. Deels is dat zijn verdienste: de aanvoerder van de PVV is een geslepen politicus met gevoel voor mediamomenten en de taal van zijn achterban.  Maar er is ook een filosofische verklaring voor zijn populariteit: Wilders heeft de filosofische begrippen van zijn tegenstanders gekaapt.  Hoe precies? Daar heeft de Amerikaanse filosoof Stanley Fish wel een antwoord op.

» Lees verder ...

Nietzsche & Kant hoogste binnenkomer Bestsellerslijst

Vandaag kreeg ik leuk nieuws: Nietzsche en Kant lezen de krant is de hoogste nieuwe binnenkomer in de Nederlandse Bestsellerslijst Top 60 van het CPNB. Het boek staat nu op plaats 29, voor non-fictie een uitstekende notering (het blijft moeilijk opboksen tegen thrillers).  Zie hier voor de volledige lijst.

» Lees verder ...

Essay Zin 70 Hoe de camera zich de werkelijkheid heeft toegeëigend

Bijna geen enkel moment van het drama op Koninginnedag bleef onopgermekt door de camera's van journalisten en omstanders. Het lijkt bijna een nieuw instinct: naar de camera of telefoon grijpen om een gebeurtenis vast te leggen.  De vraag is: wat trekt mensen toch zo aan in de foto's van andersmans ellende en leed? En hebben wij wel het recht om die ellende vast te leggen? En nog belangrijker: verandert het onze houding ten opzichte van anderen ook? De filosofe Susan Sontag is daarover vrij somber: de beeldcultuur heeft ons een houding van "anti-interventie" aangeleerd, vindt zij.

» Lees verder ...

Essay Zin 69 Slow parents en de vraag: wat is een kind?

Moderne ouders bemoeien zich veel te veel met hun kinderen. Dat vinden de slow parents. Zij pleiten voor een opvoeding waarin kinderen zoveel mogelijk met rust worden gelaten. Daar worden ze verantwoordelijk van. Is dat een goed idee?  Dat hangt er vanaf hoe je een 'kind' definieert: zijn kinderen kleine volwassenen of juist niet?  In de filosofie bestaat daarover opvallend veel consensus.  Behalve in de middeleeuwen: volgens de socioloog Philippe Aries bestond tussen grofweg de zesde en zestiende eeuw het fenomeen 'kind'  helemaal niet.  Totdat ze in de zeventiende eeuw opnieuw ontdekt werd.

» Lees verder ...

Essay Zin 68 Seksualisering, zelfbevrediging en de objectivering van jongens

Critici van de seksualisering waarschuwen er doorlopend voor: de pornificatie van onze samenleving zet aan tot seksuele excessen en leidt tot objectivering van meisjes - zij worden in videoclips en pornofilms doorlopend afgebeeld als lustobject waar de jongen zijn behoeften op mag botvieren.  Waar de meeste deskundigen echter nauwelijks oog voor hebben is de vraag: hoe wordt pornografie eigenlijk in werkelijkheid geconsumeerd.  Het antwoord?  Alleen.  Dat leert ons niet alleen dat het verband tussen porno en seksuele contacten dubieus is, maar ook dat het niet zozeer de meisjes zijn die tot 'object' worden gedegradeerd.

» Lees verder ...

Essay Zin 67 Verzoeningspolitiek en de mooie woorden van Obama

Net nu de maand van de filosofie het thema 'verzoening' heeft, sprak president Obama verzoenende woorden tijdens zijn rondreis door Europa en zijn verrassingbezoek aan Irak. De president zei 'hernieuwde samenwerking' na te streven tussen de VS en de rest van de wereld. Klinkt als een oud politiek melodietje, maar zo oud is deze verzoeningspolitiek nog niet.  Daarvoor moeten we terug naar het einde van de Tweede Wereldoorlog, toen van verzoening geen individueel maar een collectief proces werd gemaakt - en vergeving een sterk gepolitiseerd en geinstitutionaliseerd begrip werd. Niet altijd met evenveel succes overigens.

» Lees verder ...

Essay Zin 66 Het einde van de fantoomeconomie

Zijn wij, nu westerse economieen op het randje van de afgrond balanceren, getuige van het einde van het kapitalisme? Die vraag wordt met enige regelmaat opgeworpen in de pers. Wie kijkt naar de mega-reddingsplannen van alle overheden, zou haast denken van wel. Maar volgens de filosoof Naom Chomsky heeft het kapitalisme nooit echt bestaan. Ons systeem lijkt namelijk in de verste verte niet op de vrije markt economie die grondlegger Adam Smith voor ogen had. Wat nu ingestort is, is eerder een fantoomeconomie.

» Lees verder ...

Essay Zin 65 De betekenis van excuses

Afgelopen maand vlogen de excuses ons om de oren: er was het mea culpa van bankdirecteur Floris Deckers en de Twitter-sorry van Tweede Kamerlid Arend Jan Boekestijn. Wat betekenen deze spijtbetuigingen eigenlijk? Vroeger stond het Griekse woord apologia juist voor het omgekeerde van excuus: het was juist een rechtvaardiging of verdediging van iemands daden. Nu, ruim tweeduizend jaar later, blijkt die betekenis nog niet verloren te zijn gegaan.

» Lees verder ...

Essay Zin 64 Wat is het doel van onderwijs?

Afgelopen maandag zond Tegenlicht een documentaire uit, waarin ik met drie onderwijsdeskundigen en een aantal van mijn oude docenten sprak over het onderwijs. De belangrijkste vraag was daarbij steeds: wat is eigenlijk het doel van onderwijs? De Amerikaanse filosoof Richard Rorty schreef ooit een overzichtelijk essay, waarin hij uiteenzet dat de antwoorden op die vraag meestal in twee categoerieen uiteenvallen: of de school moet kinderen socialiseren, of de school moet kinderen individualiseren. Wat het juiste antwoord is, hangt af van een filosofische aanname: moet onderwijs gefundeerd zijn op waarheid of op vrijheid?

» Lees verder ...

Essay Zin 63 Transhumanisten en de baby op maat

Een oneindige jeugd? Een eeuwig leven? Het verlangen naar het perfecte lichaam is al zo oud als de mens. Door de komst van de biotechnologie is die wens dichterbij dan ooit. Je kunt tegenwoordig als een 'baby op maat' bestellen. Misschien dat ooit zelfs alle ziektes worden uitgebannen? Maar hoever kun je gaan met het ontwikkelen van de perfecte mens? Transhumanisten zeggen: nooit ver genoeg. Maar sommige filosofen, zoals Francis Fukyama, hebben grote bezwaren. Want: is een perfect mens nog wel een mens?

» Lees verder ...

Essay Zin 62 De onderbuik - of: de waarde van zwaardere straffen

Niet zelden verbazen veel Nederlanders zich over de milde straffen die onze rechters aan misdadigers opleggen.  Taakstraffen zijn geen uitzondering - en onlangs eiste ook het OM slechts 2,5 jaar cel voor een gewelddadige verkrachting.  Zijn de straffen in Nederland te mild? Of is het juist goed dat onze systeem meer op resocialisatie is gericht dan op vergelding? De roep op zwaardere straffen wordt vaak verworpen als 'irrationeel' en 'uit de onderbuik'. Toch kunnen rechters het volk niet helemaal negeren, zegt de filosoof Ad Verbrugge. En: ook het volk kan nog iets opsteken van rechters.

» Lees verder ...

Essay Zin 61 De (beperkte) waarde van voorspellingen

Economen en journalisten buitelen de laatste dagen over elkaar heen met de meest verschrikkelijke voorspellingen: oplopende begrotingstekorten, duizenden banen op de tocht, bezuinigen die hun weerga niet kennen.  De economische crisis heeft immers ook ons land bereikt. Het CPB voorziet zelfs een krimp van 3,5 procent in 2009. Maar hoe berekent het CPB dat eigenlijk? En hoeveel waarde moeten we hechten aan dit soort kijkjes in de toekomst? De filosoof Nassim Taleb zegt: niet veel.  We vergeten namelijk de Zwarte Zwanen.

» Lees verder ...

Is er nog behoefte aan diepgang en inhoudelijk debat?

Afgelopen zaterdag verscheen in NRC Handelsblad een stuk uit de proloog van mijn nieuwe boek Nietzsche en Kant lezen de krant. Daarin werp ik de vraag op of de commerciele belangen in de media niet de overhand hebben gekregen: alles moet snel, hapklaar en vooral vermakend zijn. Maar daardoor ontbreekt het vaak aan diepgaande reflectie en blijven veel fundamentele vragen ongesteld. En het vervelende is: journalisten willen dat niet, politici willen dat niet en burgers al evenmin. Maar toch lijken we elkaar in een houdgreep te hebben.  Want al die infotainment kweekt ook een zekere desinteresse. Lees hier het stuk, en doe hier mee aan de discussie op nrc.nl.

» Lees verder ...

Vandaag verschenen: Nietzsche & Kant lezen de krant

Vandaag is mijn derde boek verschenen: Nietzsche en Kant lezen de krant - Denkers van vroeger over dilemma's van nu.  Voor het boek heb ik een selectie gemaakt van mijn - in mijn ogen - beste essays uit de krant en samengevoegd met een reflectie op de hedendaagse journalistiek. Want daar schort het nog wel eens aan: het nieuws roept vaak veel meer vragen op dan ze beantwoordt. Journalisten kunnen die vragen misschien niet beantwoorden, komen er niet op of hebben er simpelweg geen tijd voor.  Filosofen wel: geen beter manier op vandaag te begrijpen door te lezen over de wijsheden van vroeger.  Binnenkort meer over het boek.  Kunt u niet wachten? Hiernaast is een link naar de webshop van NRC.

» Lees verder ...

Essay Zin 60 De westerse kijk op alcohol

Wie dacht dat er tegenwoordig, vooral door jongeren, veel gedronken wordt, schrikt zich een ongeluk als hij de westerse geschiedenis van alcoholconsumptie er op naslaat: duizenden jaren lang was alcohol wat nu water is - een dagelijkse dorstlesser, schrijft de onderzoeker Bert Vallee.  Het is dan ook niet onwaarschijnlijk dat mensen in het Westen bijna de hele dag non-stop aangeschoten waren; veel alternatieven voor bier en wijn waren er niet.  Maar de kijk op alcohol veranderde sterk door een 8e eeuwse uitvinding: destillatie.  De weerzin tegen drinken nam toen sterk toe. Toch is drank nog steeds behoorlijk populair te noemen.

» Lees verder ...

Essay Zin 59 De tegenstelling tussen arbeid en vrijheid

De AOW-leeftijd is een van de gevoeligste politieke kwesties in Nederland. Alleen D66 is al langer voor verhoging van de pensioenleeftijd naar 67, maar het kabinet ziet daar vooralsnog weinig in.  Je kunt zeggen: wat is er mis met twee jaartjes langer doorwerken? Voor sommige mensen is het wel een probleem: zij beschouwen hun werk als het tegenovergestelde van 'vrij zijn'.  Met dank aan de zeer invloedrijke opvattingen over arbeid van Aristoteles en Marx.

» Lees verder ...